Landelijke Presentdag 2016

In de tweede helft van januari ga ik naar de landelijke Presentdag, een hele zaterdag, de laatste jaren in Conferentieoord Zonheuvel vlakbij Doorn. Ik heb een paar keer gemist, maar sinds de oprichting van Present Epe-Heerde begin 2008 heb ik de meeste landelijke Presentdagen bijgewoond (zie mijn verslagen van 2014, 2013 en 2012, ).

Ik kom er de mensen tegen die meehelpen om al die lokale Stichtingen Present tot een succes te maken. De bestuurders: vaak de wat oudere mannen - zoals ik  - en de coördinatoren, die het dagelijkse werk in de loopgraven doen: veel jonge vrouwen. Er is veel energie, creativiteit, nuchterheid, en geloof in God. Een puike combinatie waar ik me helemaal bij thuis voel.

Een tuin project van Stichting Present betekent smerige handen maken

Deze keer zijn we maar liefst met zijn vijven vanuit Epe en Vaassen naar Doorn gereden. Bij aankomst vallen me onmiddellijk weer die typische Present-eigenschappen op. De ontvangst is uitstekend geregeld. We worden persoonlijk welkom geheten, langs de badges gestuurd, en krijgen koffie of thee. Het is al een drukte van belang: er komen honderden mensen op deze dag. Ook helemaal passend in de Present cultuur is het strakke time management. Het mag van mij wel een onsje minder, dat voortdurende op de klok kijken betekent wat mij betreft dat het programma te vol zit. Eerlijk is eerlijk: het programma is deze dag "rustiger" dan het wel eens geweest is. Er is steeds voldoende tijd om van zaal te wisselen en tijdens de lunch is er alle gelegenheid om te netwerken. Beter !

Het programma vermeldt o.a. een seminar ronde in de ochtend, en eentje na de lunch. In beide gevallen heb ik het goed getroffen: ik hoor veel nuttige informatie waar we met onze lokale Stichting Present Epe-Heerde ons voordeel mee kunnen doen.

Het eerste seminar gaat over Umoja. Gedurende mijn werk in Kenya heb ik Kiswahili geleerd en ken ik de betekenis: Eenheid.
Umoja is een aanpak die kerken in Kenya en Oeganda hebben ontwikkeld. Ze ontdekten dat ze te eenzijdig waren gericht op going to heaven. Stapje voor stapje vond er een ommezwaai plaats waarbij de kerken meer en meer oog kregen voor de sociale dimensie van het geloof. Going to heaven verdween niet, maar werd aangevuld met faith in action. De kerken gingen op zoek maar manieren om iets te doen aan armoede, gebrekkig onderwijs, vrouwenonderdrukking, verbetering van landbouwmethoden. Ze leerden ook andere belangrijke lessen. Lokale samenwerking met dorpsgenoten die moslem of animist waren kwam van de grond: als kerk kun je samenwerken met andere mensen van goede wil. Een tweede les was het denken over de mogelijkheden. Van  Believe in God and ask for his blessing werd het  Believe in God and use the blessings He has already given you.
De hulporganisatie Tear begon deze wijze van christelijke gemeente zijn in je lokale context te introduceren in Nederland. Ze ontwikkelden cursusmateriaal en een introductieprogramma en gingen kringleiders trainen. Stichting Present is begonnen met het onderzoeken van de mogelijkheden om het Umoja programma te ondersteunen en het te helpen introduceren in de kerken.
Ik had al kennisgemaakt met het Umoja programma op de New Wine zomerconferentie in 2015 en vond het toen meteen waardevol. Het was wat weggezakt, maar door deze tweede introductie begint het meer en meer te leven.

Het middagseminar ging over het vluchtelingenwerk. In het najaar zijn veel lokale Stichtingen Present betrokken geweest bij de opvang van de grote aantallen vluchtelingen. Present Zwolle, Present Utrecht, en Present Arnhem deelden hun ervaringen en leerpunten.

In Zwolle hebben Present en het Diaconaal Platform de krachten gebundeld bij de opvang van vooral Syrische vluchtelingen in de IJsselhallen. Er was een enorm aanbod van zowel goederen als van vrijwilligers die wilden helpen. De COA wist niet goed hoe dat aanbod moest worden gecoördineerd. Present en het Diaconaal Platform zijn daarom de inzet van de vrijwilligers gaan regelen, waarbij ze nadrukkelijk aan de COA vroegen om aan te geven welke behoeften er bestonden. Daar werd het aanbod van de vrijwilligers op afgestemd. COA vroeg nadrukkelijk om met vaste momenten te gaan werken zodat er structuur in het weekprogramma zou ontstaan. Er ontstond een goed lopend programma, variërend van hardloopmiddagen en stadswandelingen tot taallessen en inburgeringscursussen.

In Arnhem ontstond al vrij snel een overkoepelend platform voor het coördineren van het hulpaanbod: AVV, Arnhem voor Vluchtelingen. Present maakte hier deel van uit. Het bijzondere in Arnhem was dat AVV de vluchtelingen in een actieve stand zette door ze als groep bij Present te introduceren. De vraag van AVV aan Present was: We hebben een groep van 500 mannen voor jullie, met diverse vaardigheden. Wat kunnen ze voor de Arnhemse samenleving betekenen d.m.v. Present projecten ? Dit was dus een omkering van rollen vergeleken met Present Zwolle: Nu zouden de Syrische mannen gaan klussen bij Arnhemmers die hulp konden gebruiken.
AVV inventariseerde alle vaardigheden bij de groep Syriërs, Present Arnhem ging aan de slag met het vinden van projecten. Er was veel afstemming nodig om zo'n grote groep te kunnen inzetten op hulpprojecten in Arnhem, maar het lukte. Rond 18 december werden al deze projecten uitgevoerd. De waardering ervoor was groot: de Facebookpagina over deze projectendag kreeg 18.000 likes...

De dag werd afgesloten door Willem Gunneman, dagvoorzitter, sneldichter, zanger, discussieleider. Chapeau voor deze humoristische alleskunner.

Boek: Privacy and Freedom - Alan Westin

Dit is één van de eerste grote studies van de relatie tussen privacy, technologische ontwikkelingen, en het recht. In de jaren '60 werd prof. Alan Westin door de Association of the Bar of the City of New York gevraagd om leiding te geven aan een onderzoeksproject van de Committee on Science and Law. Onderwerp van studie was de vraag in hoeverre nieuwe technologie op gespannen voet stond met fundamentele rechten van de mens, in het bijzonder het recht op privacy.

In 1967 kon prof. Westin het resultaat van het onderzoek aanbieden. Het boek "Privacy and Freedom" werd in brede kringen gewaardeerd en het leidde wereldwijd tot een hernieuwde bezinning op privacy in het computertijdperk - zoals dat toen nog werd aangeduid, want internet bestond nog niet.
Zijn definitie van privacy staat aan de wieg van de Amerikaanse Fair Information Practice Principles, die bepalend zijn geweest voor o.a. de Europese privacy wetgeving:
Privacy is the right to control, edit, manage, and delete information about them(selves) and decide when, how, and to what extent information is communicated to others.

In deel 1 analyseert Westin het begrip privacy: wat is het, en waarom hebben we het nodig ?

Hij begint met het afbakenen van vier typen van privacy:

1. Eenzaamheid: Het meest vergaand: De persoon is alleen, er zijn geen andere mensen om hem heen of in de buurt
2. Intimiteit: een persoon is samen met een partner, het gezin, of een kleine groep van vrienden of collega's.
3. Anonimiteit: De persoon bevindt zich in in de publieke ruimte, samen met anderen, maar is er niet bekend, en wordt niet geïdentificeerd of gevolgd 
4. Gereserveerdheid: de lastigste van de vier. De persoon bevindt zich te midden van anderen: familie, buurtgenoten, collega's. Hij creëert een psychologische ruimte van privacy door net zo veel of net zo weinig te communiceren als hij zelf wil. De anderen respecteren dat.

Vervolgens geeft hij aan voor welke psychologische behoeften privacy van belang is:

1. Mensen hebben behoefte aan persoonlijke autonomie:  een ruimte van eigen individualiteit die niet wordt bepaald door anderen en ook niet met hen hoeft te worden gedeeld
2. Privacy is van belang voor de emotionele balans. Iedereen heeft voor het eigen psychogische welzijn een ruimte en een gelegenheid nodig om de spanningen van het sociale leven kwijt te kunnen raken
3. Het eigen gedrag, de handelingen, ambities en plannen moeten beoordeeld worden. Voor een gezonde ontwikkeling is zelf evaluatie van belang, en daarvoor is privacy nodig
4. Het privé domein is ook van belang voor het beperken van communicatie. Daarmee wordt voorkomen dat  alles wat de persoon zegt of doet ook meteen openbaar is.  

Deel 2 gaat in op technologische ontwikkelingen die van grote invloed lijken te zijn, of te gaan worden, op de privacy. We hebben het over de jaren 60, en niet alle techniek van toen is nu nog van belang. Interessant is het verhaal wel:

1. Mini-camera's en mini microfoons bieden de mogelijkheid om op een veel grotere schaal te kunnen afluisteren. Dat gebeurt in het bedrijfsleven, door overheidsinstanties, maar ook door privé detectives
2. Persoonlijkstesten. Het is moeilijk voorstelbaar, maar hier is een fel debat over gevoerd. De context was er ook naar: persoonlijkheidstesten waren zeer manipulatief en werden ingezet om Amerikaanse burgers op grote schaal te volgen en te classificeren op communistische sympathieën.
3. Subliminal advertising: het meegeven van reclameboodschappen van zeer korte duur in bioscoopfilms
4. Grootschalige gegevensvastlegging m.b.v. computersystemen.

Het laatste onderwerp is natuurlijk het vlaggeschip van de technologie en privacy discussie geworden. Het is tot op de dag van vandaag volop actueel, denk maar aan de recente discussies over Big Data onderzoeken en privacy.

Alan Westin in zijn studeerkamer

In deel 3 worden enkele casussen in detail uitgewerkt. De meest interessante vond ik de ontwikkeling van de privacy discussie ten aanzien van het vastleggen van persoonsgegevens in computersystemen. Begin jaren 60 heersten de computertechnici en was er een ongebreideld techno-optimisme over de mogelijkheden die de nieuwe computertechnologie bood. Maar gaandeweg kwam de discussie over de bedreiging van de individuele privacy op gang.

Het is uiterst interessant om te lezen hoe verschillende geledingen van de samenleving aanhaken bij de discussie. De eersten die kritische vragen stellen zijn de aanhangers van het Amerikaanse vrijheidsideaal. Dan komt de pers in actie en stelt steeds kritischer vragen. Op een gegeven moment gaan ook de wetenschappers: psychologen en sociologen aan de slag met hun onderzoeken: wat is er nu precies aan de hand? En uiteindelijk wordt het debat gevoerd op het niveau van rechtspraak en de federale overheid.

In het vierde en laatste deel trekt Alan Westin de uitgezette lijnen door naar het aankomende decennium: de jaren zeventig. Wat moet er gebeuren om de balans tussen technologie-vernieuwing en privacybescherming in evenwicht te houden, en welke maatschappelijke krachten spelen daarbij een rol ?

Westin voert een genuanceerd pleidooi om niet alleen wetgeving aan te wenden, maar ook wat hij noemt private forces te benutten. Onder het laatste verstaat hij o.a. moreel bewustzijn, branche afspraken in het bedrijfsleven, professionele standaarden, en technische beschermingsmaatregelen. Daar waar deze mechanismen te kort schieten kan wetgeving bescherming bieden.

Dit is een waardevolle studie. Ze geeft een breed historisch beeld van privacy: niet alleen van de ontwikkeling ervan, maar ook van het fundamentele belang ervan voor het functioneren van de democratie.

De privacy discussie - die Alan Westin een nieuwe focus gaf - is ook nu actueel, en van groot belang. Het Big Data debat is in volle gang, zie mijn eerdere boekbespreking hier over.  Het lijkt me dat Westin een waardevolle aanpak voor privacybescherming heeft gegeven. Met alleen wetgeving redden we het niet, een betrokken samenleving en burgers die hun privacy willen beschermen zijn eveneens nodig.
Moeten we dus allemaal maar stoppen met Facebook, de AH bonuskaart, en een mobiele telefoonabonnement ? Dat gaat natuurlijk niet gebeuren. Wel kunnen we elkaar scherp houden, kinderen en jongeren privacybewust maken en hun vertellen waarom het van betekenis is om  als individu en als samenleving de privacy hoog te houden. 

TV-serie: Jessica Jones (2015)

People do bad shit. Daarmee begint deze spannende psychologische thriller, een goed verhaal met meerdere lagen, mooi gefilmd, en sterk gespeeld.
"Jessica Jones" is gemaakt voor Netflix en is deel van een serie verfilmingen van superhelden-comics van de Amerikaanse uitgever Marvel.

Jessica Jones is ontsnapt uit de handen van Kilgrave, de Purple Man, die haar maandenlang geestelijk en lichamelijk misbruikt heeft. Jessica houdt er een posttraumatische stress stoornis aan over. Ze gaat in New York wonen en verdient er de kost als privé detective.
Een ouder echtpaar vraagt haar om hun plotseling verdwenen dochter Hope op te sporen. Jessica ontdekt dat Hope in handen is gevallen van Kilgrave en haar eerste reactie is om de opdracht terug te geven en te vluchten. Haar stiefzuster en vriendin Trish Walker weet Jessica er van te overtuigen dat ze Hope moet bevrijden. Dat lukt, maar Kilgrave heeft Hope nog in zijn macht: ze vermoordt haar beide ouders.
Dat is het begin van een spannende strijd tussen Jessica en Kilgrave.

Het verhaal zit goed in elkaar en  heeft diverse verhaallijnen en lagen.

Jessica is een intrigerende superheld. Ze is gesloten, kortaf, en vaak onbeschoft. Ze drinkt whiskey als water en houdt kantoor in in een aftands en haveloos appartement. Die scene met die kakkerlak.... meesterlijk.
Maar ze is ook recht door zee en bereid om te helpen. Gaandeweg wordt dat haar missie: de mensen te beschermen tegen Kilgrave en hem onschadelijk te maken. Soms lukt het haar: ze weet Malcolm uit zijn verslaving weg te krijgen. Maar op andere momenten is ze te laat, of willen mensen niet verder.

Ze krijgt een relatie met Luke Cage, die ook over superheld-talenten blijkt te beschikken. Jessica heeft goede redenen om zich schuldig te voelen tegenover Luke. Ze verbergt dat eerst, maar vertelt later toch de waarheid. Luke verlaat haar, diep teleurgesteld.
Het levert indrukwekkende scenes op over schuld - en later over vergeving. Zelden heb ik dat zo puur en diep verfilmd gezien, voor mij zijn dit de beste momenten van de hele serie. Wat een kracht en genezing zit er in de woorden van Luke: I forgive you for everything and I'll say it every day for as long as you need to hear it....

Kilgrave is de antiheld en net zo'n ingewikkelde persoonlijkheid als Jessica Jones. Je verwacht een psychopaat en dat blijkt hij ook te zijn. Maar hij blijkt ook "gewoon" verliefd op Jessica en hij wil dat zij die liefde beantwoordt. Om dat doel te bereiken gaat hij letterlijk over lijken, en zijn "talenten" geven hem daar alle mogelijkheden voor.

Er zijn secondaire verhaallijnen: Trish en haar moeder, de advocate Jeri Hogarth en haar nieuwe liefde Pam. En  ook die verhalen zitten sterk in elkaar. Een topklasse TV-serie.

Film: Starwars 7 (2015)

Tussen Kerst en de jaarwisseling gaan de Dijkgraafjes naar de film, al jarenlang. Afgelopen maandag hebben we ons in de comfortabele stoelen van de JT bioscoop in Deventer laten zakken. Veel beenruimte, heerlijk. En jawel hoor: daar komen de trompetten met het bekende tata.... tatatatata en rolt de introductietekst in gele letters naar de verre horizon.  Het klopt allemaal !

Twee uur en een kwartier later weten we het zeker: dit wordt een Starwars klassieker, een echte. Starwars kenners weten waar ik het over heb: de oudste delen 4-6 uit eind jaren 70 en begin jaren 80 waren zoveel overtuigender dan de prequels 1-3 van begin 2000. In de eerste drie films is er die wonderbaarlijke chemie tussen Luke Skywalker, Han Solo, en princess Leia in hun strijd tegen Darth Vader en de dark side. De acties zijn mooi, er is humor op zijn tijd, en de strijd tussen goed en kwaad is voor ons allemaal herkenbaar. Het gaat hier om good guys en bad guys, en mooi dat de grootste bad guy uiteindelijk toch de goede keus maakt.

Starwars 7 neemt geen risico.De film pakt alle bekende thema's weer op en voegt eigenlijk geen nieuws toe. We komen onze oude bekenden weer tegen. En ja, er moet weer een ongelijke strijd worden gevoerd tegen een oppermachtige vijand in het bezit van een immense death star.... De force moet weer opnieuw ontdekt worden, net zo als Luke Skywalker dat deed.

En toch is de film een succes.
De voornaamste reden daarvoor is wat mij betreft de voortreffelijk spelende Daisy Ridley in de rol van Rey en John Boyega als ex-stormtrooper Finn.
Hun samenspel is sprankelend en levendig en heel overtuigend. Langzaam maar zeker worden ze het Starwars verhaal ingezogen zoals de toeschouwer dat al lang kent. Die voorspelbaarheid  maakt het misschien wel spannender: Hoe gaan ze zich gedragen, willen ze de taak aanvaarden die op ze wacht en de ongelijke strijd aangaan ?
Rey wordt geen vrouw die voor superman speelt en in mannelijke eigenschappen excelleert. Ze blijft helemaal zichzelf: ze is vrouw en sterk en zelfverzekerd, dat alles tegelijkertijd.
Finn is grappiger, toegankelijker. En die twee maken er samen een geweldig verhaal van, waarmee je je als kijker goed emotioneel mee verbinden kunt .

Een tweede succesfactor zijn de prachtige actie scenes. Die worden steeds mooier en echter. De moeizame ontsnapping van de Millenium Falcon van de planeet Jakku is er één voorbeeld van, Maar ook hier weinig vernieuwing: de ruimteschepen zijn hetzelfde als 30 jaar geleden, en zelfs de ruimtepakken van de piloten van de Resistance zijn nog steeds oranje gekleurd.

Het hindert allemaal niet: Starwars 7 leeft en sprankelt aan alle kanten, het is een feest om de film te zien en het verhaal mee te maken.

Basisinkomen

Van collega's kreeg ik  onlangs het boekje Gratis geld voor iedereen van Rutger Bregman. Het is een vurig pleidooi voor de invoering van het basisinkomen. Rutger Bregman (1988) is een jonge historicus die in een razend tempo zijn sporen verdient als schrijver en publiek spreker. Hij publiceerde in de toonaangevende Nederlandse dag- en weekbladen (Parool, Trouw, en Groene Amsterdammer).

Gratis geld voor iedereen gaat over het basisinkomen. Het leest vlot, soms is de toonzetting haast populair. Maar als je het uitgebreide notenapparaat op de laatste pagina's doorneemt, merk je dat Rutger Bregman zijn huiswerk goed heeft gedaan. Dit is een goed onderbouwd verhaal dat je niet achteloos aan de kant kunt schuiven.

In de afgelopen weken merk ik dat dit onderwerp met stip in de publieke discussie is binnengekomen:

• Trouw schrijft een artikel over het boek 
• VPRO wijdt op 12 april een uitzending van Tegenlicht aan het basisinkomen
• In de Tegenlicht uitzending wordt de Groninger groep MIES genoemd die kleinschalige voorstellen ontwikkelt  waarmee gemeenten kunnen gaan experimenteren

Ik denk dat dit komt door de groeiende bewustwording van de volgende automatiseringsgolf die over ons heen komt. Door het toepassen van slimme robots - en "slim" moet je nu heel serieus nemen - zullen vele mensen hun baan gaan verliezen. We kunnen proberen al die werkelozen een uitkering te geven, maar iedereen snapt wel dat het tijd wordt om anders om te gaan springen met onze waardering van betaald werk, vrijwilligerswerk, mantelzorg, en vrije tijd.

  

Kortom: er is een sterk gevoel van urgentie  veel energie om er iets van te gaan maken. Maar wat zeggen de critici ervan ?

• In deze Belgische blogpost worden vier bezwaren behandeld. Het is het meest toegankelijke artikel dat ik heb kunnen vinden, en de bezwaren zullen serieus genomen moeten worden. De bezwaren wisselen sterk van aard, en leiden dus tot verschillende discussies. Het argument over betaalbaarheid leidt tot kostencalculaties, het argument over rechtvaardigheid leidt tot een meer ethische gedachtenwisseling over wat rechtvaardigheid is ten aanzien van inkomen. Hoe eerlijk is het dat een gezond en rijk persoon evenveel krijgt als een arm verlamd iemand in een rolstoel ?
• Dit artikel van Bas Jacobs gaat diep in op ecoonomische en fiscale bezwaren. Sommige argumenten, zoals "de overheid kan niet langer meer gerichte ondersteuning aan de zwakken geven" liggen in het verlengde van het rechtvaardigheidsargument in de Belgische blogpost.

Ik kan me goed vinden in het voorstel om kleinschalige experimenten te gaan doen, Die worden door verschillende partijen uitgewerkt, zoals door MIES (zie hierboven), maar ook door de Vereniging Basisinkomen die al wat langer met dit bijltje hakt.

Discussies over het big bang scenario van grootschalige overschakeling naar een ander werk en inkomsten paradigma zijn vruchteloos. Begin maar eens lokaal met proeftuintjes, laat wetenschappers meedenken en geef goede onderzoeksvragen mee, en laten we dan maar eens zien wat er aan wenselijks en onwenselijks gebeurt.

Doodsheid in de 40d

We zijn al weer halverwege de veertigdagentijd. Weken van versobering en vernieuwing van je geloof.  Een tijd van extra focus op bidden en delen. Spannende weken: wat heeft God me te zeggen: in de lezingen, als ik bid, via vrienden ?
In de gebedsbrief die ik in deze weken gebruik, de 40-dagenretraite  wordt geschreven over een ervaring die elke christen wel herkent: Ik wil niet, heb geen zin,  mijn bidden lijkt tevergeefs: hoort God me wel ? 
In de gebedsbrief kwam ik een praktisch advies tegen,  dat me geholpen heeft om met zulke gevoelens om te gaan. Ik vind het de moeite waard om het in zijn geheel over te nemen.

Ieder die trouw probeert te bidden, zal niet alleen vertroosting ervaren, maar ook het tegendeel. Dorheid, duisternis, verwarring, onrust, zich aangetrokken voelen tot lage en minderwaardige dingen; of ook een innerlijke leegte, saaiheid, volledig gebrek aan concentratie. De eerste raad in deze situatie is heel moeilijk, nl. niet opgeven en zelfs niet de gebedstijd inkorten. Die raad gaat lijnrecht tegen mijn gevoelens in. Want wat ik ervaar is nu precies dat het allemaal geen zin heeft! En dan toch trouw blijven!! Dat is echt heel moeilijk. Maar ook heel wezenlijk.

1. Ben ik misschien te moe? Dan moet ik voor het gebed eerst wat uitrusten, anders is het vechten tegen de bierkaai.
2. Kan het zijn, dat ik God iets weiger, wat Hij duidelijk van mij verlangt? Daar hoef ik echt niet lang over na te denken, want ik weet heel goed dat ik een bepaald iets moet doen of juist niet moet doen. Dat is mij duidelijk bewust. Maar ik wil niet. Ik luister niet naar mijn geweten, ofschoon het duidelijk spreekt. Dan zegt God: als je niet wilt doen, wat ik wil, dan ga je gang, maar dan wel zonder Mij. En dat is dan dorheid, innerlijke leegte.
3. Kan het zijn, dat ik in mijn bidden nonchalant en slordig geworden ben. Ik doe het nog wel, maar ik loop er wel de kantjes van af. Het is echt maar half werk. En dan zegt God, OK, als je zo wilt bidden, dan doe dat maar, maar dan wel zonder Mij. Daar laat IK me niet op in. En dat is dan weer de ervaring van grote leegte.
4. Het kan ook zijn, dat God de rank aan de wijnstok die goede vrucht draagt bij-snoeit, opdat hij meer vrucht draagt. Dan is er met mij niets mis; integendeel, dan ben ik echt in Gods hand. Maar God wil de vruchtbaarheid nog verhogen, en mijn vereniging met Hem nog verdiepen en versterken. En daarvoor is snoeien nodig. Maar dat doet wel pijn. Toch is het goed. Mijn opgave is het: het uit te houden en trouw te blijven.

Machtswellust loont - House of Cards

Het vorig weekend heeft Netflix seizoen 3 van House of Cards online gezet. Dagblad Trouw stelde de vraag of dit het laatste seizoen van de succesvolle serie gaat worden. De achterliggende vraag bleek te zijn: Hoe lang kan het kaartenhuis van Frank en Claire Underwood overeind blijven ?

Een korte terugblik: In seizoen 1 van House of Cards komen we het echtpaar Frank en Claire Underwood tegen. Frank is Chief Whip bij de Democraten, Claire is CEO van een ontwikkelingsorganisatie. Beiden hebben ze maar één brandende ambitie: hoe meer macht, hoe beter, en geen middel wordt daar voor geschuwd.
Aan het einde van seizoen 2 en na veel leugen, bedrog, en zelfs moord, is Frank Underwood President van de Verenigde Staten, en Claire First Lady......

Kevin Spacey en Robin Wright als Frank en Claire Underwood

Laat ik eerst de vraag van Trouw vastpakken:  Hoe lang gaat dit nog door, komt er een seizoen 4 ?

Mijn  antwoord: dit seizoen is het laatste. 
Het argument hier voor is verhaaltechnisch: In de eerste twee seizoenen hebben Frank en Claire stapje voor stapje hun macht vergroot. Dat bracht de spanning in het verhaal. Nu, in seizoen 3, op het toppunt van hun macht, kunnen we hooguit te zien krijgen wat je moet doen om macht te behouden, maar dan is het belangrijkste leidmotief ook wel zo ongeveer uitgemolken. Einde verhaal dus.

Een interessante vervolgvraag is: Hoe jammer is dat ?
Ik heb de serie met veel plezier gevolgd. Wat me steeds weer geboeid heeft was de vechtlust, de energie, en de actiegerichtheid waarmee Frank en Claire hun doelen najagen.
Frank heeft daarbij mijn sympathie. Hij is een niets ontziende bruut, maar gedraagt zich ook af en toe als een klein kind. Hij slaat driftig het meubilair kort en klein als de zaken anders lopen dan gedacht, maar hij kan ook een nacht aan de rol gaan met oude kameraden.
Claire daarentegen is een ijskoude bitch, die genadeloos alle tegenstand uit de weg ruimt met een beheerste glimlach en een vriendelijke rustige stem. Gevaarlijk type....

De grote naam die steeds in  de achtergrond zweeft is Nicolò Machiavelli en dan in het bijzonder zijn wereldberoemde boek De heerser. Ik heb mijn versie, de vertaling van Frans van Dooren uit 1981, er bijgepakt.

Een van de centrale begrippen uit De heerser is virtù, dat vertaald wordt met woorden als kwaliteit, kracht, energie, dapperheid, capaciteit. Frans van Dooren citeert de Italiaan Sapegno die virtù als volgt definieert: iets dat , omdat het tegelijkertijd intelligentie en energie is, iemand de mogelijkheid verschaft een gegeven situatie onmiddellijk in al haar facetten trefzeker te doorzien en te beoordelen, om dan vervolgens met snelle besluitvaardigheid en ijzeren wilskracht handelend op te treden ten voordele van zichzelf of van de staat.
Het is overduidelijk: Frank en Claire komen  beiden aan virtù niet te kort.

Maar wat ga je met die virtù doen ? Machiavelli bespreekt allerlei manieren om macht te krijgen en te behouden. De grote kritiek op Machivelli is zijn dubieuze ethiek. Die wordt wel kort samengevat met de oneliner het doel heiligt de middelen. Machiavelli biedt inderdaad alle ruimte aan praktijken die wij absoluut ontoelaatbaar zouden vinden. Hij behandelt onderwerpen als

• Over de wreedheid en de barmhartigheid  
• In hoeverre personen die macht uitoefenen hun woord moeten houden
• hoe men moet vermijden dat men veracht en gehaat wordt

Maar lees ook het laatste hoofdstuk 26. Daar ligt een belangrijke sleutel voor de interpretatie en de contextualisatie van De heerser .

Hij richt zich daar rechtstreeks tot Lorenzo de Medici, hoofd van de Republiek van Florence. Het doel van zijn boek is om  advies te geven hoe macht kan worden aangewend om orde op zaken te stellen in het door oorlogen verscheurde Italië.  

Machiavelli leefde in een tijd waarin de oude standenmaatschappij de inrichting van het openbare leven nog volop bepaalde. De adel, met vorsten aan de top, diende de clerus en de boerenstand te beschermen. Voor het uitvoeren van die vorstelijk kerntaak schreef Machiavelli zijn advies.

Dat is toch een andere setting dan de individualistische benadering van macht die Frank en Claire Underwood laten zien. Bij hen gaat het hooguit om het spel, nauwelijks om de resultaten, en al helemaal niet om wat goed is voor de samenleving. En dat is niet Machiavellistisch, maar egoïstisch.